Foto’s in WhatsApp eind september wekten de nieuwsgierigheid. Het betroffen foto’s van ‘the making of’ van een gedenksteen voor Annie M.G. Schmidt. Een zwierige tekening met uitgehakte letters, rood geverfd op een Belgische blauwe hardsteen. De zoektocht naar de herkomst van deze steen leidde naar De Nieuwe Kerk in Amsterdam, waar de ‘schrijverssteen’ is geplaatst, de ontwerper Berry Slok, het natuursteenbedrijf Van Luijn Natuursteen, de plaatser SvR Restauratie en naar Henk Welling, uitvoerder van diverse schrijversstenen en ontwerper van één.

De Nieuwe Kerk in Amsterdam, begin december. In het kerkgebouw uit begin vijftiende eeuw liggen grafmonumenten op de vloer. Veel zijn er uitgesleten, door alle schoenen die er overheen hebben gelopen of bewust zo vlak mogelijk geslepen door de protestanten als blijk van vroomheid. De gedenkstenen in het Noord-Transept zijn recenter. “Hier liggen wat wij de schrijversstenen noemen”, legt Paul Mosterd uit. De adjunct-directeur van De Nieuwe Kerk vertelt over de herkomst van het idee om schrijvers te eren. “In De Nieuwe Kerk vinden inhuldigingen en trouwerijen van het koningshuis plaats. Het is het decor voor de herdenkingen op 4 en 5 mei en het hele jaar door worden tentoonstellingen en tal van  andere activiteiten georganiseerd. Maar een kerk is ook een plaats waar grafmonumenten liggen. We hebben ons de vraag gesteld wat we kunnen organiseren voor nieuwe generaties, welke toevoegingen we kunnen doen zonder de architectuur aan te tasten. Daaruit kwam het idee voor de schrijversstenen. Eigenlijk is het een voortzetting van een traditie die begin vijftiende eeuw, na de inwijding van de kerk, al is gestart.”

Literaire helden gekoesterd

Al kort na de inwijding door de bisschop van Utrecht (begin vijftiende eeuw) worden er dichters en schrijvers in De Nieuwe Kerk te ruste gelegd. Als de kerk – met Alteratie van 1578 – overgaat in protestante handen komt er een extra dimensie bij, vertelt Paul. “Amsterdam is de leidende stad van een jonge Republiek. De trotste stad koestert zijn literaire helden. Zo wordt Vondels kist in 1679 onder massale belangstelling plechtig de kerk ingedragen. Zijn graf was echter wel een van die tijdelijke rustplaatsen. De Franse tijd maakte ook in Nederland een einde aan de grafpraktijk in kerken. Desondanks, zo denken onderzoekers, werd dichter Isaäc da Costa in 1860 in De Nieuwe Kerk bijgezet. Na hem zijn het echte gedenkstenen die een literaire naam eren. Die mooie traditie raakte in de twintigste eeuw in onbruik.”

Thema Boekenweek ‘Ode aan de doden’

Het thema van de Boekenweek in 2003 legde de basis voor de voortzetting van de traditie. Paul: “Ik heb voordat ik bij De Nieuwe Kerk aan de slag ging bij de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) gewerkt, onder andere als organisator van de Boekenweek. In 2003 was het thema van de Boekenweek ‘Ode aan de doden’, waarbij onder andere schrijvers en dichters op begraafplaatsen werden geëerd. Overal in het land werden graven opgeknapt of schoongemaakt. Scholen hielpen mee. In De Nieuwe Kerk gebeurde toen ook iets moois. In de Boekenweek van 2003, werd op 16 maart een herinneringstekst onthuld voor P.C. Hooft. Het was zijn 456ste geboortedag. Hella S. Haasse koos een tekst van zijn hand voor op de muur van de kerk. Er waren toespraken van Hafid Bouazza en Abdelkader Benali. Hooft is gedoopt, getrouwd en begraven in De Nieuwe Kerk. Nu kreeg ie zijn monument.”

Voor onderzoek naar de Westminster Abbey 

Het idee voor de schrijversstenen kreeg een vervolg toen Paul bij de kerk ging werken. Voor de invulling van de voortzetting van de traditie ging Paul ook over de grenzen op onderzoek uit. “Ik ben naar de Westminster Abbey in Londen geweest, waar een hoek van de kerk is gewijd aan het eren van schrijvers en dichters”, vertelt hij. “In de zogenoemde Poets’ Corner liggen gedenkstenen van een keur aan Britse schrijvers, van Geoffrey Chaucer – de eerste gedenksteen in 1400 geplaatst – en William Shakespeare, Charles Dickens  en Jane Austen. Dat kunnen we in Nederland ook doen, dacht ik direct. En in 2018 was het zover.”

Op 1 februari 2018 werd de gedenksteen voor Hella S. Haase feestelijk onthuld. “Het was de eerste nieuwe bijdrage aan het literair erfgoed. De keuze voor Hella als eerste in de nieuwe tijd. voelde heel goed. Ik wist nog hoe gloedvol en doortimmerd haar betoog voor een betere, of sterkere, literaire herinneringstraditie was. Na haar volgden stenen voor tal van grote namen. Van Anton De Kom tot Couperus. De steen van Joost van den Vondel lag al op een andere plek in de kerk, net als die van Isaäc da Costa. Deze stenen zijn nu ook geplaatst naar het Noord-Transept. De bedoeling voor de nieuwe schrijversstenen is als volgt: ieder jaar worden één à twee stenen toegevoegd. De selectie voor de schrijver/dichter vindt plaats in samenwerking met een brede groep binnen de literaire wereld. Denk aan schrijvers en dichters, maar ook aan hoogleraren, recensenten, redacteuren, literaire stichtingen en dergelijke. Vervolgens wordt een ontwerper gekozen – het liefst voor iedere steen een andere ontwerper – die iets met de schrijver heeft. Iemand van naam en faam. Een beeldhouwer of steenhouwer vertaalt het ontwerp naar de steen. Hiervoor worden zoveel mogelijk stenen gebruikt die na de grootschalige restauratie van 1980 zijn gelegd. De steen wordt uit de kerk gehaald en in het atelier van de beeldhouwer of in de werkplaats van het natuursteenbedrijf bewerkt en teruggeplaatst. Het hele proces wordt door Berry Slok van Studio Berry Slok uit Amsterdam begeleid”, schetst Paul de handelswijze.

Brug tussen ontwerpers en uitvoerders

“Ik fungeer als een brug tussen de ontwerpers en de uitvoerders”, verklaart Berry Slok zijn rol. “Aan de ene kant heb je typografen die strikte ontwerpen aanleveren: voor een letterhakker bekend terrein. En aan de andere kant de kunstenaars die geen typograaf zijn en zich volkomen vrij voelen om het anders aan te pakken. Mijn opdracht is om, waar de grenzen van de mogelijkheden worden opgezocht, te onderzoeken hoe het kan worden gerealiseerd.”

Berry noemt een voorbeeld hiervan. “Zo was de tekst op de steen van Multatuli, een ontwerp van Jeroen Henneman, te klein om te hakken. Dat vroeg om een andere techniek: stralen. Ook het inbrengen van een imitatie-smaragd was een uitdaging. Niet zozeer de smaragd zelf, maar het behouden van de weerkaatsing van de lichtinval, terwijl het steentje werd omsloten door het donkere gesteente. Het viel de Koning op bij de onthulling; hij stelde er vragen over”, vertelt hij.

Een ander goed voorbeeld is het ontwerp van Natasja Kensmil voor de steen van Anton de Kom, gaat Berry verder. “Haar eerste schets was zo mooi en spontaan dat deze als uitgangspunt voor de uitvoering werd genomen. Stap voor stap hebben we het ontwerp grafisch vertaald naar een bruikbare werktekening, met behoud van de authenticiteit van de schets. Dat dit lukte, was alleen mogelijk door de coöperatieve houding van alle partijen. Henk Welling hakte de steen.”

Memorabel is het bezoek van Berry samen met Paul in 2021 aan de beroemde typograaf en letterontwerper Gerrit Noordzij, vertelt hij. “Hij was gevraagd om de steen voor W.F. Hermans te ontwerpen. We luisterden vooral, want Gerrit kon goed vertellen. Maar aan het eind van het bezoek kwam het hoge woord eruit: hij gaf de opdracht terug. Hij kon zich namelijk niet vinden in de gekozen tekst. Een jaar later aanvaardde hij gelukkig de opdracht om de steen voor Dirck Volkertsz. Coornhert te ontwerpen. Helaas stierf hij tijdens het proces. Zijn zoon Matthias vond het definitieve ontwerp op de computer van Gerrit. Het was zijn laatste ontwerp, de onthulling heeft hij dus niet meegemaakt.”

Kriebelen en krabbelen in de marges van schoolagenda’s

Bij een groot deel van de schrijversstenen staat de naam Henk Welling als grafisch beeldhouwer. Op zijn website staat ‘Roman Lettering’ als ondertitel. Vanuit een oude brandweerkazerne, verbouwd tot steenhouwerswerkplaats, in het Achterhoekse Ulft maakt hij de werken. “Ik heb altijd graag letters getekend, vroeger bijvoorbeeld door het kriebelen en krabbelen in de marges van schoolagenda’s. Later veelvuldig in de vorm van kalligraferen. Daarnaast heb ik altijd belangstelling gehad voor de klassieke oudheid, de letters op het Forum Romanum hebben een grote indruk op mij gemaakt. Na het overlijden van mijn jongste zus wilde ik voor haar een gedenksteen maken en deze gaan uitvoeren met mooie letters in steen. Zo is mijn eerste gedenkmonument tot stand gekomen en is het maken van gedenkstenen gaandeweg mijn werk geworden. Overigens heb ik tijdens mijn opleidingen – ik heb de lerarenopleiding Tekenen en Handvaardigheid en de Academie voor Beeldende Kunsten gedaan – nooit leren lettershakken in steen. Ik heb vooral door zelfstudie en veel oefenen het letterhakken in steen geleerd”, legt Henk uit.

Hij weet niet meer zeker hoe het contact met De Nieuwe Kerk tot stand is gekomen. Peter van De Nieuwe Kerk weet het wel nog. “Omdat wij een nieuwe traditie wilden opzetten, waren we op zoek naar een kundige, ambachtelijke beeldhouwer. Na een zorgvuldige zoektocht zijn we bij Henk uitgekomen. Een goede keuze bleek algauw”, verklaart hij.

De grafisch beeldhouwer heeft niet alleen schrijversstenen gemaakt. Hij heeft ook het ontwerp gemaakt voor de schrijverssteen van Bredero. Henk: “Ik heb in eerste instantie goed gekeken naar het handschrift van Bredero en mij hierdoor laten inspireren. In zijn geest heb ik op groot formaat zijn naam met dubbel potlood gekalligrafeerd. Ik ben trots op alle stenen die ik heb gemaakt, maar deze laatste van mijn reeks is voor mij het meest waardevol. Het is voor mij ook de mooiste, omdat ontwerp en uitvoering allebei van mijn hand zijn.”

De allereerste steen die Henk heeft gehakt, was voor hem heel bijzonder. “Ik heb die op locatie, dus in de Nieuwe Kerk zelf gemaakt. Een extra bijzondere ervaring omdat er natuurlijk niets mooiers is dan dit te doen op zo’n plek én in een steen die uit de vloer was gehaald. Het was als het ware terug in de tijd met alle aandacht voor het ambacht. Ook was het apart dat bezoekers mij aan het werk konden zien. Het gegeven mee te kunnen werken aan schrijversstenen die, naar ik hoop, voor de eeuwigheid in de Nieuwe Kerk te Amsterdam blijven liggen, ervaar ik als heel bijzonder en vind ik een grote eer.”

Aanleg vloerverwarming zorgt voor aanpassingen

Bij een groot aantal schrijversstenen staat SvR Restauratie als uitvoerder vermeld. Het bedrijf van Sander van Rouwendaal haalt de bestaande stenen uit de kerk en plaatst ze na bewerking weer terug.  “Voor mijn vorige werkgever Steenhouwerij Maarssen was ik betrokken bij een restauratie in De Nieuwe Kerk waarbij alle zerken werden verwijderd om vloerverwarming aan te brengen. Deze werd 1 cm onder de stenen aangebracht, hetgeen het niet gemakkelijk maakt bij het eruit halen van stenen ten behoeve van de schrijversstenen. Wij bepalen of een steen hergebruikt kan worden. Bij de geschikte stenen wordt 10 mm afgefreesd om zo een vlak oppervlak te krijgen.”

Voor het terugplaatsen van de stenen moet Sander aanpassingen aan de steen aanbrengen, vertelt hij. “De eis voor de vloer in De Nieuwe Kerk is dat er zelfs een heftruck over de stenen kan rijden. Dit in verband met het opbouwen en afbreken van exposities. Hiervoor moet een steen volzat in de mortel worden geplaatst. Om dit te kunnen doen, moeten we de steen dunner maken; 10 cm dik eruit en 8 cm dik erin. We hebben dit ook met de oude gedenksteen van Van den Vondel moeten doen, een steen met een behoorlijke historische waarde. Die zerk had een dikte van 20 cm, moest dus een heel stuk af. Best spannend, kan ik je zeggen. Maar het is goed gegaan.”

Tekening uit een persoonlijke brief

Terug naar de aanleiding van dit artikel: de gedenksteen van Annie M.G. Schmidt. Voor Berry, ontwerper en oprichter van Studio Berry Slok, was dit een bijzondere opdracht. “Naast de begeleiding van de stenen mocht ik nu zelf een ontwerp maken – onverwacht en een grote eer.”

De gebruikte tekening, afkomstig uit een persoonlijke brief van Fiep Westendorp aan Annie, was een wens van De Nieuwe Kerk. “Ik heb Annie eeuwig laten rusten op een bed van letters”, vertelt Berry. Hij vervolgt: “Flip van Duijn, zoon van Annie, vond het prachtig, maar wilde graag de tekst ‘Lachen mag van God’ toevoegen, een uitspraak van Annie uit een interview. Zoekend naar een context kwam ik op het idee om de regel zo te plaatsen dat men erom zou lachen: als een rookpluim uit de sigaret op de tekening.”

Voor de uitvoering van het ontwerp was Berry op zoek naar een natuursteenbedrijf dat zowel bedreven is in handhakken als in zandstralen. Via Sander van SVR Restauratie kwam hij uit bij Van Luijn Natuursteen in Tiel. “De vraag hoe we de schets van Berry konden vertalen naar de steen stond centraal voordat we aan het werk gingen”, vertelt Michiel van Luijn, eigenaar van Van Luijn Natuursteen. “In eerste instantie werd geopperd om de letters met gekleurde epoxy te vullen, maar na een aantal tests werd uiteindelijk gekozen voor verdiepte, ingelakte handletters in combinatie met de zandstraaltechniek – onze specialiteit. Ook voor het inkleuren van de letters zijn verschillende proeven gedaan. Het moest ‘Fiep-rood’ zijn, een verwijzing naar het rood in de boeken van Annie.”

Selectie van de platen in de groeve

Voor de selectie van de steen ging Michiel naar Carrières du Hainaut in Soignies. “We hebben daar een aantal platen Belgische blauwe hardsteen bekeken. We wilden binnen de plaat zelf een stuk kiezen waar we de tekening en de letters op aan gingen brengen. De plaat had de vereiste dikte van 8 cm. We hebben de maat erin afgetekend. De plaat is eerst gezoet, daardoor kun je mooier het sjabloon van de handletter op de steen zetten. Bovendien had De Nieuwe Kerk als eis dat de steen donker gezoet moet zijn. Het geeft een mooi contrast met de gezandstraalde tekening. Hierover hebben we veel overleg met Berry en Sander gehad. De uitvoering was namelijk millimeterwerk, de letter moest als het ware over de tekening heen vallen.”

Het hakken van de verdiepte handletters is door Gerard van Luijn gedaan, de vader van Michiel. “Gerard is erg sterk in het hakken van handletters, het werk is van heel hoog niveau. Het vak van letterhakker is vaak onderbelicht. Het kost heel wat moeite om mensen van de schoonheid van het hakken te overtuigen. We hebben nog een oude rot in dienst, ook een meesterhakker. Zijn 23-jarige dochter werkt nu ook bij ons. Samen met de andere jongeren heeft zij over de schouders van Gerard meegekeken. Wij willen ze als bedrijf lekker maken voor het handhakken. En dat hebben ze goed opgepakt, want ze hebben aangegeven dat zij het ook willen leren. Zo wordt het ambachtelijke werk in stand gehouden”, vertelt Michiel.

Een streven dat ook door adjunct-directeur Paul van De Nieuwe Kerk wordt toegejuicht. “Het ambachtelijke werk van een steenhouwer dreigt te verdwijnen. De oudere garde stopt langzamerhand en er is weinig jeugd om het over te nemen. Dit moet meer worden gestimuleerd en een initiatief zoals dat van Van Luijn Natuursteen kan daar positief aan bijdragen. Hierdoor kan de traditie van de schrijversstenen worden voortgezet.”