Het Binnenhof in Den Haag wordt gerenoveerd. Klein onderdeel binnen die gigantische klus betreft de restauratie van de terrazzovloeren in de gangen van het voormalige Departement van Justitie. “Dit zijn bijzondere vloeren, erg zeldzaam in Nederland”, zegt Eric van der Zande van Van der Zande Terrazzo & Mozaïek uit Velddriel. “Het is een van de weinige in Nederland overgebleven terrazzovloeren op basis van kalkbindmiddel.” Expert Eric geeft een rondleiding en uitleg over de werkzaamheden.

De renovatie van het Binnenhof in Den Haag is erg omvangrijk. Aan de ene kant moeten schades worden hersteld – denk aan lekkende daken, houtrot, roest en vochtige kelders – en moeten schadelijke bouwmaterialen, zoals asbest, worden verwijderd. Aan de andere kant moeten de gebouwen worden verbeterd en aangepast aan de huidige standaarden op het gebied van veiligheid, comfort en duurzaamheid. Het motto van de renovatie is ‘sober en doelmatig’, het uitgangspunt van alle keuzes die zijn gemaakt. Alle eisen en wensen van de gebruikers van het Binnenhof en het Rijksvastgoedbedrijf – de eigenaar van het Binnenhof – zijn in kaart gebracht.

Renovatie gebouw J

Een van de gebouwen die gerenoveerd moeten worden, betreft het voormalige Departement van Justitie, ook wel gebouw J genoemd. In gebouwdelen met een hoge monumentale waarde en rijk geornamenteerde plafonds – zoals gebouw J – worden voor reguleren van het binnenklimaat ventilatorconvectoren toegepast. De convectoren, die zowel in verwarming als koeling van de ruimte voorzien, worden bevestigd aan de gevel onder het raam. Tegelijkertijd worden kieren tussen ramen en kozijnen gedicht, wordt op sommige plaatsen nieuwe isolerende beglazing aangebracht en worden dak en soms ook gevels aan de binnenzijde geïsoleerd. Het leidingverloop van de verschillende technische installaties wordt zoveel mogelijk onzichtbaar ingepast. Waar mogelijk, worden bestaande (schoorsteen)kanalen gebruikt. Als nodig worden noodzakelijke aanpassingen zorgvuldig ontworpen zodat ze zo min mogelijk afbreuk doen aan de historische uitstraling van de monumenten.

Stijlenkenmerken verwijzen naar Hollandse Renaissance

Het voormalig Departement van Justitie is een ontwerp van de architect C.H. Peters. Het uit 1883 daterende gebouw heeft architectonische stijlenkenmerken die verwijzen naar de Hollandse Renaissance. Denk aan mooie metselverbanden in de gevels, lijstwerk uitgevoerd in natuursteen, net als de waterspuwers boven de ingang. De natuursteen wordt ook aangepakt. Kenmerkend voor het gebouw is de opzet met twee door kantoorvleugels omsloten binnenhoven. Voor koetsen was er een doorrit van het Plein naar de oostelijke binnenplaats. Op de begane grond geven Delfsblauwe tegels boven de deuren de functie van de ruimte aan; ‘Magazijn’, ‘Archief’ en ‘Privaat’.

Gebouw J vertegenwoordigt een hoge monumentwaarde. Behoud hiervan bepaalt het kader voor het ontwerp. Er waren in het ontwerp van Van Hoogevest Architecten uit Amersfoort wensen  opgenomen voor verbeteringen in het functioneren van gebouw J als kantoorgebouw van de politieke fracties. Daarnaast moesten de voorzieningen worden aangepast aan de eisen van deze tijd. Veilig en comfortabel werken was daarbij het uitgangspunt, waarin wordt voorzien door installatietechnische vernieuwingen.

Terrazzovloer in oorspronkelijk bestek uit 1860

Binnen het ontwerp was ook de restauratie van de terrazzovloeren op de begane grond en de eerste verdieping opgenomen. Hiervoor benaderde de TBI bouwcombinatie – bestaande uit J.P. van Eesteren, Croonwolter&dros en Nico de Bont – Van der Zande Terrazzo & Mozaïek uit Velddriel. Eigenaar Eric van der Zande vertelt dat in het oorspronkelijke bestek uit 1860 een terrazzovloer was opgenomen. “Alle vloeren gelijkstraats zijn van marmer-mozaïek met eenvoudige randen en banden tusschen de kolommen en pilasters; in den vestibule vloer in de Pooten (de huidige Lange Poten, red.), herinneren de mozaïek-letters: S.P.S.L. aan het “Salus Populi Suprema Lex;” (oftewel: het welzijn van het volk is de hoogste wet, red.). Ook de magazijn- en archiefvertrekken zijn met mozaïek-vloeren belegd, die op de minst kostbare wijze zijn behandeld, zoodat daarvan de prijs per M² gelijk staat met dien van eene bevloering in Naamsche tegels; alleen de doorrit is ter voorkoming van geraas met asphalt gedekt”, leest hij voor van een fragment uit het bestek dat hij aan de muur in de werkruimte in gebouw J heeft gehangen. “Toch frappant dat men de opdrachtgever heeft kunnen overtuigen dat de ambachtelijk gelegde terrazzovloer hetzelfde zou kosten als een vloer van Belgische blauwe hardsteen. Daar moeten andere overwegingen hebben meegespeeld”, lacht hij.

Kalkgebonden terrazzovloer

Voorafgaand aan het herstel van de terrazzovloer is een bouwkundig onderzoek verricht. Hieruit bleek iets bijzonders, vertelt Eric. “Het oorspronkelijke onderzoek wees uit dat de terrazzovloer cementgebonden was. Dat kon echter niet, want in die tijd werd cement nog niet in de bouw gebruikt. Ik zag al snel dat het een kalkgebonden vloer was. Een bijzonder zeldzame vloer, waarvan er in Nederland nog maar een paar van over zijn. En ik ben, denk ik, in Nederland eigenlijk de enige die een dergelijke vloer al een keer heeft gerestaureerd”, legt hij uit.

Bij onderzoek aan de vloer constateerde Eric de nodige schade. “Hierbij moet je denken aan scheuren, behoorlijk wat hoogteverschil tussen de marmersteentjes, uitgelopen voegmiddel, ontbrekende steentjes en verkeerde reparaties uit het verleden. Die kwamen na het schuren van de vloer naar boven. Er was donkerzwart bindmiddel gebruikt in plaats van roze voegen. Hierdoor werden grote zwarte vlekken zichtbaar.”

Schelpkalk met puzzolanen gebruikt

Bij de terrazzovloer in gebouw J is schelpkalk met puzzolanen afkomstig uit vulkanisch gesteente gebruikt, was de conclusie van Eric. “Fascinerend om te beseffen dat de Romeinen al zeeweringen bouwden met deze materialen. Deze werden juist sterker door het zout uit het water in contact met de kalk.”

Op de werkbanken en op de grond in ‘het laboratorium’ waar Van der Zande Terrazzovloeren & Mozaïek in het gebouw over kan beschikken, staan emmers. “In de ene emmer zit acht jaar oude putkalk. In een andere zit luchtkalk, en daarnaast staat een emmer met Natural Hydraulic Lime (HDL), dat een snellere uithardingstijd heeft. En ik heb een emmer met cocciopesto, niet op basis van baksteengruis, maar van dakpangruis. Dit lijkt een detail, maar cocciopesto van oude dakpannen geeft een mooiere, roze-achtige kleur aan het voegmiddel. De eerste twee soorten kalk moet je zelf hydraulisch maken, dat kan door er cocciopesto en tras aan toe te voegen. Ik werk het liefste met een zelfgekozen samenstelling die zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke methodiek blijft. Dit heb ik geleerd van mijn mentor Franco Cristofoli, waarmee ik jarenlang heb mogen samenwerken. Hij is helaas onlangs op 92-jarige leeftijd overleden.

Ontelbare aantallen marmeren steentjes verzameld

Op de werkbank staan bakjes met ontelbare aantallen marmeren steentjes. “Deze heb verzameld ik in al die jaren dat ik het vak uitvoer”, legt Eric uit. “Je moet wel veel op voorraad hebben, in alle denkbare kleuren. Iedere keer als ik in Italië ben, probeer ik de verzameling weer aan te vullen.”

Hij loopt de gang op en laat een stukje in de hoek zien waar hij aan het werk is. “Bij het invullen van een beschadigd stuk zijn een paar dingen van belang. Allereerst de kleur en de verhouding van de steentjes. Daarnaast het formaat en de vorm van de steentjes en ten slotte de kalk als bindmiddel.” Eric laat zijn aanpak zien. Hij smeert kalk in de hoek. Vervolgens zet hij de steentjes erin. “Ik noem het meer ‘vlijen’. Daarna wordt het nieuwe deel geschuurd en gezoet. De gaatjes vul ik op met kleermakerskrijt, dit wordt ‘gesso di sarti’ genoemd. En als laatste wordt het deel behandeld met lijnzaadolie en was.”

Presteren op de top van je kunnen

“Je moet op de top van je kunnen presteren bij een dergelijk zeldzaam restauratieproject. Dat is voor mij de grootste uitdaging”, vertelt Eric. “Het moet eigenlijk het mooiste werk worden dat je ooit hebt gemaakt in een proces waar zoveel bij komt kijken. Je ligt als het ware onder een vergrootglas. En dat geldt voor de totale restauratiekaravaan die hier aan het werk is. Jobse Leidekkers en Restauratiebedrijf uit Halsteren, Slotboom Steenhouwers uit Winterswijk, Superlook Gevelreiniging en gevelrenovatie uit Breda, Smederij Oldenhave uit Vorden en Monks Stukadoors uit Zoeterwoude, samen met de eigen vaklieden van Nico de Bont. Allemaal pure specialisten, mooi dat ik daar ook bij hoor”, zegt hij trots. En gaat met hem de kennis en het ambacht verloren? “Ik ben van plan nog wel een tijdje door te gaan, hoor. Maak je geen zorgen. Maar mijn zoon werkt ook mee aan dit project. Die kan ik op die manier veel leren.”

Voor een dergelijk specialistisch werk als de restauratie van een terrazzovloer, moet je wel engelengeduld hebben, toch? “Nee, ik kijk anders tegen het werk aan. Ik zie de hele tijd voor me wat het gaat worden. Met mijn hakhamer en handen hak en leg ik steentje voor steentje, maar ik zie het grote plaatje voor me. Het is als schilderen met marmer.”